مهندسی باغبانی مرند

ثمره ي دارويي و روغن ضروري آويشن، هنگامي كه با تغييرات اكولوژيكي و آنتوژنتيكي متأثر مي شود "

چكيده : محتواي دارويي و روغن فرار و تركيبات آويشني آن، طي دوره هاي رشدي متفاوت، تحت شرايط پست و كوهستاني مورد تحقيق و بررسي قرار گرفته است. بالاترين بازده دارويي بواسطه ي شرايط پست، پس از مرحله گل دهي احراز و كسب شد. همچنين معلوم شده كه شرايط محيطي، به طور قابل توجهي زمان برداشت را تحت تأثير قرار داده است. 17 عنصر در روغن ضروري و حياتي آويشن شناسايي شده بود. محتواي روغن ضروري و مؤلفه هاي آن به طور قابل توجهي تحت شرايط آب و هوايي و اكولوژيكي ( بوم شناختي ) و زمان هاي برداشت مختلف تحت تأثير قرار گرفتند.

مقدمه :

آويشن، لابيات چند ساله اي از نواحي مديترانه اي مي باشد كه قرن ها به عنوان ادويه، داروي خانگي، دارو، معطر كننده و حشره كش مورد استفاده قرار مي گرفته است. در پزشكي، همانگونه كه توسط ساير مؤلفان گزارش شده بود، از آن بعنوان داروي ضد تشنج، ضد باكتري، ضد قارچي، سكروتوليتيك، خلط آور، ضد عفوني كننده، ضد كرم، و ضد سرفه استفاده مي شد. در تركيه بيش از 50 نوع گياه بعنوان آويشن ناميده و مورد استفاده قرار مي گيرند. اكثر آنها متعلق به دسته ي آويشن مي باشند، اما برخي از آنها به ساير جنس هاي لامياسه مثل : اوريگانوم، ماژورانا، ساتورژا، و تيمبرا تعلق دارند.

تيمول و كارواكرول، تركيبات عمده ي فنولي روغن آويشن را تشكيل مي دهند. عمده ترين تركيبات غير فنولي، لينالول و پي سيامين مي باشند. روغن آويشن با تيمول بالا، از رشد باكتري به شدت جلوگيري مي كند. همچنين تيمول به تبعيت از كاواكرول و گرانيول كنش وري بالاتري بر عليه قارچ دارد، اما لينالول، ترپينئول و توژون، كمترين اثر را ارائه مي كنند. تقاضاي بازاري آويشن، نسبتاً بالا مي باشد، برآورد شده كه ساليانه در حدود 500 تن در ايالات متحده و 1000 تن در اروپا پخش شود. با پرداختن به جلب محبوبيت استفاده از مواد طبيعي به جاي تركيبات مصنوعي و ساختگي، اين قابل پيش بيني خواهد بود كه تقاضاي آن بالا رود.

بازده مواد گياهي، محتواي روغن ضروري و تركيب كمي و مقداري آويشن ، مي تواند با زمان برداشت، شرايط اكولوژيكي و آب و هوايي متأثر شود. گزارش شده بود كه ارتباط نسبتاً محكمي بين نوع خاك و ساختار شيميايي جمعيت آويشني كه روي آن رشد مي كنند، وجود دارد. جايي كه نوع خاك تغيير مي كند، اختلافات ممتازي ممكن است در بيش از چند متر، درميان گونه هاي شيميايي يافت شود.

وقتي كه ارتفاع نيز مي تواند به عنوان يك عامل عمده ي متأثر كننده ي واكنش هاي فيزيولوژيكي و شيميايي گياهان مطرح شود، ارتباطي بين ارتفاعاتي كه گياهان خوشبو و محصولات روغن هاي ضروري آنها واقع مي شوند، بوجود مي آيد. با به حساب آوردن توزيع و كورولوژي ارتفاعشان، آن منتج به تيموسيس، يك عنصر بالكاني مي شود. عناصر بالكاني، هرگز به دسته هاي غني از روغن انتقال داده نمي شوند. هر چند، مقادير نسبتاً زيادي از محصولات، در محدوده وسيعي از ارتفاعات واقع مي شوند، از 600 تا 900 متر ( در يونان ). در خصوص ساير دسته هاي كورولوژيكي، كشف شده كه محدوده ي بازدهي روغن هاي اساسي آنها مطلوب است.

بازده دارويي و روغن اساسي آويشن زماني كه با تغييرات اكولوژيكي و آنتوژنتيكي متأثر مي شود، محدود مي شود. به نظر نمي رسد كه بازده در عناصر بالكاني و بويژه اوراسيايي ، همچون عناصر مديترانه اي، به ارتفاع بستگي داشته باشد. شناسايي عوامل ژنتيكي يا محيطي كه محتواي روغن اساسي را تحت تأثير قرار مي دهند، كافي نمي باشد و همان ها براي نقشي كه اجرا مي كرده و الآن در كمپلكس هاي اكولوژيكي اجرا مي كنند، نگاه داشته مي شوند. به نظر مي رسد كه ارتفاع نقشي در مورد گياهان خوشبوي غني از روغن و نيمه روغني ايفا كند كه محتواي روغن اساسي آنها را تغيير مي دهد. به نظر نمي رسد كه گياهاني را كه روغن كمتري دارند، تحت تأثير قرار دهد. بازده دارويي، محتوا و تركيبات روغن ضروري در گياهان آويشني، سال به سال تغيير پذيري هاي بزرگي را به خاطر چند ساله بودن گياهان نشان مي داد.

هدف از اي بررسي، شناسايي مفيدترين زمان برداشت و شناسايي مفيدترين حالات رشدي براي كسب بالاترين بازده دارويي، روغن اساسي و محتواي روغن اساسي در شرايط Cukurova‌ بود.

مواد و شيوه ها:

بذرهاي آويشن ار آلمان منتقل شده بود، سپس آنها به مقدار زيادي در باغچه ي گياهان دارويي و معطر پرورانده شدند. آويشن گياهي چند ساله است. اين گياه، گونه ي دوپايه ي ماده اي با افراد دوجنسه و ماده اي است كه در جمعيت ها روي مي دهد. تكثير توسط بذر و قسمت هاي رويشي صورت مي پذيرد. آويشن مي تواند حدو 10 تا 15 سال زندگي كند. نسبت و مقدار گرده افشاني خودبخودي گمان مي رود كه در شرايط طبيعي از صفر درصد به هشتاد درصد تغيير كند و گمان مي رود كه تابع ژنوتيپ و محيط بي واسطه و آني باشد. انتقال گرده و بذر، در فواصل كوتاهي رخ مي دهد و از اينرو احتمال دارد كه تفاوت هاي ژنتيكي در جمعيت ها روي دهد. در اين بررسي، گياهان آويشن با قلمه ي ريشه تكثير شده بودند. قلمه ها در ماه دسامبر در جعبه ي شني در گلخانه نشاكاري شده بودند. سپس  ريشه هاي حاوي جوانه در ماه مي از گلخانه به زمين انتقال داده شدند. آنها در رديف هاي 25 x 50 سانتيمتري كاشته شده بودند. آزمايشات مزرعه بر اساس نقشه ي بلوك هاي تصادفي، در شرايط اكولوژيكي مختلف برقرار شده بودند. ( در مناطق پست آدانا، 18 متر ؛ و در مناطق كوهستاني پوزانتي، 1200 متر بالاتر از سطح دريا ). آزمايشات مزرعه نظر به نقشه ي بلوك دو بخشي، با چهار تكرار در نظر گرفته شده بودند. موقعيت و تكرار قلمه زني، به ترتيب به عنوان موضوعات اصلي و فرعي مطرح شده بودند. درجه حرارت هاي متوسط ماهيانه، رطوبت نسبي و بارندگي كامل طي سالهاي آزمايش در شرايط اكولوژيكي آدانا و پوزانتي، در جدول 1 ارائه شده اند. همانطور كه در جدول 1 نشان داده شده است، توزيع درجه حرارت متوسط آدانا و پوزانتي طي دوره هاي آزمايش برابر بود، هرچند، در كل درجه حرارت متوسط آدانا بالاتر از پوزانتي بود. وقتي كه موقعيت ها از بابت رطوبت نسبي مورد مقايسه قرار گرفتند، تفاوت هاي قابل توجهي بين آدانا و پوزانتي مشاهده شد. رطوبت نسبي در آدانا طي ماههاي تابستان، بيشتر از پوزانتي بود، حال آنكه رطوبت نسبي طي ماههاي زمستان، در پوزانتي بيشتر بود. در هر دو مكان، بارندگي بويژه در ماه جولاي و آگوست خيلي كم بود.

خاكهاي نواحي مورد آزمايش در آدانا و پوزانتي، در سري خاكهاي لوم شني قرار گرفتند، اما خاك هاي پوزانتي آهكي تر از آدانا بودند. سه تكرار مختلف برداشت، طي سه سال در شرايط آدانا و پوزانتي مورد بررسي قرار گرفت تا اينكه گياهان گونه هاي آنتوژني را كه در دوره پيش از گل دهي، دوره گل دهي كامل، و دوره ي پس از گل دهي برداشت شده بودند را مورد بررسي قرار بدهند. تنها گياهان نمي توانستند در سال 1986 برداشت شوند، بخاطر اينكه ارتفاع گياهان خيلي كم بود.

قبل از كاشت در حدود 5 kg/ha ازت ( نيتروژن ) و فسفر بكار برده شده بود. به هنگام نياز، گياهان آبياري مي شدند. تمامي داده هاي آماري به آناليز پراكنش ها، براساس طرح نقشه هاي دو بخشي مي پرداخت. مواد گياهي در دماي اتاق خشكانده شده بودند. محتواي روغن اساسي در برگهاي خشكيده ي هر برداشت، بوسيله ي دستگاه تقطير بخار آب تعيين مي شد. نمونه هايي از روغن اساسي توسط GC Carlo Erba 6000 آناليز شدند :

Vega 2 Column: FS-SE-54-DF-025;

50x0.25 mm. Injection temp. 230°C, detector temp. 250°C, column temp. 80-220°C, flow rate 1.5 ml/min.

نتايج و تشريح مطالب :

در تمام دوره ها و سال هاي برداشت، بازده دارويي در آدانا به طور قابل توجهي بيش از پوزانتي تشخيص داده شده بود. بازده دارويي در آدانا سالها تحت تأثير قرار نگرفت. بازده دارويي پوزانتي در سالهاي 1987 و 1989، روند يكساني را نشان داد، هرچند بازده دارويي در سال 1988 كمتر از ساير سال ها بود. بالاترين بازده دارويي، پس از دوره ي توليد مثلي در آدانا و در تمامي سالهاي آزمايش مشاهده شد. بخاطر طول روز، درجه ي حرارت و نور خورشيد، ماده ي خشك از مرحله ي پيش از گلدهي تا مرحله ي پس از گلدهي افزايش يافت. بازده دارويي و روغن اساسي آويشن در نتيجه تحت تأثير تغييرات اكولوژيكي و آنتوژنتيكي قرار مي گيرد. منطقه ي بوزانتي، بخاطر داشتن ارتفاع زياد 1200 m، در تابستان بادهاي گرم و خشكي دارد. تابش نور آفتاب در تابستان تا حدي شديد است كه گياهان كوتوله مي شوند. همچنين برگهاي آنها خيلي كوچكتر، ضخيم تر، و چرمي تر از برگهاي منطقه ي آدانا مي باشند. از اينرو گياهان آويشني خود را با شرايط منطقه پوزانتي وفق داده اند كه محصول كوتوله و كمتري از محصولات آدانا ارائه مي كنند. در جدول 3، مشاهده مي شود كه روغن اساسي و عناصر آن، بواسطه ي مناطق اكولوژيكي مختلف، زمان ها، و سالهاي برداشت، تغيير مي كنند.

بزرگترين اختلافات درمحتواي روغن اساسي در آدانا و پوزانتي، در ميان برداشن مشاهده شد، ولو اينكه آنها در مرحله ي رشدي يكساني برداشت شده بودند. بالاترين محتواي روغني، در سال 1989، در آغاز گل دهي، در آزمايشات پوزانتي و آدانا روي داد. همچنين بالاترين محتواي روغني در مرحله ي گل دهي كامل، در پوزانتي در سال 1987، و در آدانا در سال 1988 روي داد. به اين دليل، بالاترين محتواي روغن اساسي نه تنها به ظهور گل بستگي دارد، بلكه به دما، رطوبت نسبي، و مدت تابش نور آفتاب گردش هوا، و بارندگي نيز بستگي دارد. در آدانا، بيشترين درصد روغن اساسي آويشن، در سال اول در مرحله ي پس از گل دهي مشاهده شد، اما در پوزانتي در سال اول در مرحله ي گل دهي كامل مشاهده شد. 17 تركيب در روغن اساسي آويشن مشاهده شدند، مثل: a – pinen, B-pinen, sabinen, myrcen, limonene, p-cymol, cineol, y-terpinen, linalool, borneol, linaly-acetat, geraniol, bornyl-acetat, thymol, carvacrol, B-caryophyllen. روغن اساسي آويشن تشخيص داده شده كه غني از thymol, carvacrol, linalool و p-cymene باشد. تيمول ( 7.44-16.58% ) و كارواكرول ( 2.46-4.55% ) تركيبات فنولي اساسي روغن آويشن را تشكيل مي دهند. اصلي ترين تركيب، p-cymene (24.36-51.26%) بود. طبق مسير هاي بيوژنتيكي پيشنهاد شده كه در برگيرنده اين تركيبات مي باشد،   g-terpinene تركيبي است كه در فرآيند معطر سازي كه به تشكيل p-cymene ناشي مي شود، شركت مي كند. پيش ماده هاي مشتقات اكسيژنه ي ممكن : thymol, carvacrol. ممكن است گمان رود كه توالي در اين فرآيند، همچون اين دنباله است : g- terpinene, p-cymene, thymol  يا  carvacrol. مقايسه ي داده هاي تحليلي سالهاي متعدد، تنها تغييرات ناچيزي را در تركيبات كيفي نشان داد، اما اختلافات قابل توجهي را در داده هاي كمي بويژه برايp-cymene, linalool, carvacrol و thymol، نشان داد. در تمام سالهاي آزمايش، بطور كلي، محتواي تيمول در مرحله ي گلدهي كامل در بالاترين مقدار بود، اما پس از مرحله ي گلدهي، در هر دو ناحيه كاهش يافت. به طور كلي، بالاترين ميزان محتواي كارواكرول در مرحله ي پس از گلدهي مشاهده شده بود. تركيبات آلفا و بتا پينين، sabinen, myrcen, limonen, g-terpinen,borneol, linalyl-acetat, geraniol, bornyl-acetat و b- caryophyllen تنها در رد يابي ها تشخيص داده شدند.

امروزه، معلوم شده كه linalyl-acetate كه طي تقطير آبي بازآرايي مي كند، محصولات مصنوعي را كه اساساً توسط لينالول و ساير الكل هاي ترپني به نام هاي a-terpineol، nerol، geraniol و ساير نمك هاي آلي يك ظرفيتي ارائه شده اند، شكل مي دهد. مقادير كمي از ترپينئول در روغن سالهاي 1988 تا 1989 تعيين شد. از آنجايي كه اين تركيبات در روغن 1987 يافت نشده بود، اين مي تواند به عمر گياه نسبت داده شود. برا ي اينكه در سال 1987، گياهان فقط دو سال داشتند. با وجود تغييرات آنتوژنتيكي ناچيز، از لحاظ كيفي،  آرايش روغن اساسي تحت شرايط محيطي تغيير نمي كند، فقط، ميزان عناصر و اجزاي سازنده ي روغن اساسي تغيير مي كند، اما اين تغييرات، روند آشكاري را نشان نمي داد.